ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ ΟΙΚΙΑΚΩΝ ΑΠΟΡΡΙΜΑΤΩΝ. Πού πραγματικά βρισκόμαστε;
Του Γενναίου Σ. Σαρδέλη*
Η Ελλάδα, ακολουθώντας τις επιταγές της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής πολιτικής, καλείται να ανακυκλώσει και να ανακτήσει ως το τέλος του 2011 το 35% του συνολικού βάρους των οικιακών απορριμμάτων που παρήγαγε το 1995. Όταν αναφερόμαστε σε οικιακά απορρίμματα εννοούμε τις συσκευασίες, το έντυπου υλικό, τα απόβλητα ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού, το οργανικό κλάσματος από τα εργοστάσια διαλογής καθώς και τις ηλεκτρικές στήλες. Πιο συγκεκριμένα και με βάση την ΚΥΑ 9268/469/2007 ως τις 31/12/2011 η χώρα μας θα πρέπει να έχει πετύχει:
- αξιοποίηση τουλάχιστον 60% κ.β. του συνόλου των απορριμμάτων συσκευασίας στην οποία περιλαμβάνεται
- ανακύκλωση τουλάχιστον 55% κ.β. με ελάχιστα ποσοστά ανακύκλωσης ανά υλικό:
- 60% κ.β. γυαλί
- 60% κ.β. χαρτί & χαρτόνι
- 50% κ.β. μέταλλα
- 22,5% κ.β. πλαστικά
- 15 % κ.β. ξύλο
Οφείλουμε να παραδεχτούμε ότι τα τελευταία πέντε χρόνια έχει σημειωθεί σημαντική πρόοδος στον τομέα της ανάκτησης και ανακύκλωσης οικιακών απορριμμάτων αφού από 6% το 2004 έχουμε αισίως φθάσει στο 25%.
Αν και τα επίσημα στοιχεία επιδέχονται αμφισβήτησης, αφού ανεξάρτητες εκθέσεις διεθνών ερευνητικών κέντρων όπως του Γερμανικού Okopol GmbH (Institut for Okologie und Politik) φέρνουν το ποσοστό ανακύκλωσης για την Ελλάδα μόλις στο 13,2%, θα είχε αξία να δούμε πού βρίσκεται η χώρα μας σε σχέση με τους υπόλοιπους εταίρους και ποια είναι τα σημεία στα οποία υστερούμε χαρακτηριστικά.
Προτού συνεχίσουμε αξίζει να αναφέρουμε πως η πιο σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση στη διαχείριση απορριμμάτων συνοψίζεται στο σχήμα που είναι γνωστό και ως Ιεραρχία της Διαχείρισης Απορριμμάτων – Waste Hierarchy.
- Η πρόληψη και η ελαχιστοποίηση της παραγωγής απορριμμάτων (Waste Prevention ή Waste Minimisation) αναφέρεται: στην Ανάλυση Κύκλου Ζωής προϊόντων (ΑΚΖ), στον περιβαλλοντικό σχεδιασμό του προϊόντος, σε νέους τρόπους παραγωγής, στον περιορισμό της χρήσης επικίνδυνων ουσιών, στη μείωση της κατανάλωσης και αλλαγή των καταναλωτικών προτύπων με στόχο τη μείωση των απορριμμάτων που προορίζονται για τελική απόθεση.
- H Επαναχρησιμοποίηση (Reuse) σχετίζεται με την επαναχρησιμοποίηση υλικών όπου αυτό είναι εφικτό, π.χ. παλαιά έπιπλα, ρούχα και μικροαντικείμενα αντί να απορρίπτονται να ξαναχρησιμοποιούνται.
- Ανακύκλωση υλικών (Recycle) και παραγωγή δευτερογενών υλικών.
- Ανάκτηση Ενέργειας (Energy Recovery) μέσω της αξιοποίησης αποβλήτων για παραγωγή ενέργειας σε εγκαταστάσεις αναερόβιας χώνευσης, Προηγμένες τεχνολογίες θερμικής επεξεργασίας (Πυρόλυση και αεριοποίηση), Μονάδες παραγωγής βιοκαυσίμων κ.ά.
- Ασφαλής τελική διάθεση (Disposal) σε οργανωμένους χώρους υγειονομικής ταφής των υλικών τα οποία δεν μπόρεσαν να αξιοποιηθούν σε κανένα από τα ανωτέρω στάδια και τα οποία αναφέρονται ως τελικά υπολείμματα.
Ανάκτηση Ενέργειας – Energy Recovery
Όπως παρατηρούμε στο σχήμα 1, της τελικής διάθεσης των απορριμμάτων προηγείται η ανάκτηση ενέργειας μέσω των διαφόρων σύγχρονων μεθόδων και τεχνολογιών όπως αυτές της αναερόβιας χώνευσης, της πυρολύσεως, της αεριοποίησης κ.ά. Αν τώρα εξετάσουμε το γράφημα 2 της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Περιβάλλοντος θα διαπιστώσουμε πως η ανάκτηση ενέργειας στη χώρα μας είναι απλούστατα μηδενική.
Σαφώς και η καύση των απορριμμάτων, η οποία σημειωτέον είναι η χειρίστη και πλέον απαρχαιωμένη τεχνική, και οι λοιπές θερμικές τεχνολογίες παραγωγής ενέργειας παρουσιάζουν περιβαλλοντικά μειονεκτήματα (εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου κ.ά.) σε σχέση με τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, παραμένουν όμως πολύ αποδοτικότερες και φιλικότερες προς το περιβάλλον τόσο από την απόθεση σε χώρους υγειονομικής ταφής, μέσω της οποίας εκλύεται στην ατμόσφαιρα μεθάνιο (CH4) – 20 φορές βλαπτικότερο από το CO2 – όσο και από την χρήση και καύση ορυκτών καυσίμων που κατά κόρον χρησιμοποιούνται στη χώρα μας με σκοπό την παραγωγή ενέργειας. Η αναερόβια χώνευση (Anaerobic Digestion), για παράδειγμα, είναι μια σχετικά απλή διαδικασία κατά την οποία τα βιοαποικοδομήσιμα απορρίμματα (στη διαχείριση των οποίων η χώρα μας υστερεί χαρακτηριστικά) εισάγονται σε έναν κλειστού τύπου αντιδραστήρα, όπου απουσία αέρα και με τη βοήθεια της δράσεως μικροοργανισμών διασπώνται στα συστατικά τους με ταυτόχρονη παραγωγή μεθανίου, διοξειδίου του άνθρακα, βιοαερίου και στερεού υπολείμματος (sludge).
Τα αέρια, η παραγωγή των οποίων είναι πλήρως ελεγχόμενη, μπορούν να χρησιμοποιηθούν τόσο για τη λειτουργία της εγκατάστασης όσο και για την παραγωγή ηλεκτρικής και θερμικής ενέργειας για την κάλυψη των ενεργειακών αναγκών των τοπικών πληθυσμών. Το δε στερεό υπόλειμμα αποτελεί εξαιρετικό εδαφοβελτιωτικό, το οποίο μπορεί να εφαρμοσθεί σε διαφόρων τύπων αγροτικές καλλιέργειες. Η ανωτέρω τεχνολογία αποτελεί μια βιολογική τεχνολογία η οποία συμβάλλει στη βιώσιμη διαχείριση των απορριμμάτων και ταιριάζει εξαιρετικά στα ειδικά χαρακτηριστικά της Ελλάδας. Όσον αφορά το κόστος μιας τέτοιας εγκατάστασης, κυμαίνεται από 3 ως 5 εκατ. ευρώ και απαιτεί μια έκταση 5-10 στρεμμάτων.
Αν συγκρίνουμε το παραπάνω κόστος με τα τεράστια κεφάλαια που δαπανά η ΔΕΗ σε μονάδες λιγνίτη και συνυπολογίσουμε το περιβαλλοντικό και κοινωνικό όφελος, θα κατανοήσουμε πως ουσιαστικά είναι μηδαμινό και άμεσα αποσβέσιμο από την πώληση της παραχθείσας ενέργειας. Με άλλα λόγια, οι τεχνολογίες επεξεργασίας απορριμμάτων μέσω των οποίων θα μπορούσαμε να παράγουμε και φθηνότερη και πολύ φιλικότερη προς το περιβάλλον ενέργεια είναι εδώ, απλά δεν κάνουμε καμία προσπάθεια να τις εκμεταλλευθούμε και μάλλον είναι καιρός για ολοκληρωμένο σχεδιασμό και δράση τόσο από τον κρατικό μηχανισμό όσο και από ιδιώτες που πρέπει να αδράξουν την ευκαιρία.
Βιοαποικοδομήσιμα ή Βιοδιασπάσιμα Οικιακά Απορρίμματα
Βιοαποικοδομήσιμα ή βιοδιασπάσιμα οικιακά απορρίμματα νοούνται κυρίως τα υπολείμματα τροφών και τα απόβλητα κήπων τα οποία μπορούν να αποικοδομηθούν με τη βοήθεια μικροοργανισμών και κυρίως μέσω των διαδικασιών λιπασματοποίησης (κομποστοποίησης) και αναερόβιας χώνευσης. Η συμμετοχή τους στη σύνθεση των οικιακών απορριμμάτων είναι κάτι παραπάνω από σημαντική αφού, σύμφωνα με το ΥΠΕΧΩΔΕ, αποτελούν το 40% επί του συνόλου των αστικών αποβλήτων (Σχήμα 2 - Ζυμώσιμα), δυστυχώς όμως ελάχιστη ως μηδενική είναι η συμμέτοχη τους στο συνολικό όγκο των συλλεχθέντων ανακυκλώσιμων υλικών.
Εκτός από ελάχιστα πιλοτικά προγράμματα κομποστοποίησης που έχουν πραγματοποιηθεί στη χώρα μας (π.χ. πρόγραμμα οικιακής κομποστοποίησης του Δήμου Αγ. Δημητρίου Αθηνών), παρατηρείται έλλειψη εθνικού σχεδιασμού για τη συλλογή τους παράλληλα με τα λοιπά οικιακά απορρίμματα. Αυτό επιβεβαιώνεται και στην τελευταία έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής περιβάλλοντος, όπου φαίνεται καθαρά πως η Ελλάδα όχι μόνο δεν κατάφερε να μειώσει το ποσοστό των βιοαποικοδομήσιμων απορριμμάτων που στέλνει προς ταφή αλλά τον έχει αυξήσει κατά 140% σε σχέση με το 1997.
Το μεγάλο πρόβλημα με τα Βιοαποικοδομήσιμα απορρίμματα είναι πως λόγω της φύσεώς τους και των βιοχημικών διαδικασιών στις οποίες υπόκεινται όταν ταφούν προκαλούν την παραγωγή μεθανίου (CH4) στους ΧΥΤΑ, το οποίο όπως προαναφέρθηκε συμβάλλει 20 φορές περισσότερο στο φαινόμενο του θερμοκηπίου από το διοξείδιο του άνθρακα (CO2). Πέραν τούτο χωρίς τη συμμετοχή των οικιακών βιοαποικοδομήσιμων απορριμμάτων είναι πρακτικά αδύνατο να επιτύχουμε το στόχο της ανακύκλωσης του 35% κ.β. των απορριμμάτων που είχαμε παραγάγει το 1995. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε πως χώρες με ανάλογους στόχους, οι οποίες σχετικά υπολείπονται σε θέματα ανακύκλωσης όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, κάνουν τεράστιες εκστρατείες ενημέρωσης και δαπανούν μεγάλα ποσά ώστε να γίνει η ανακύκλωση των βιοαποικοδομήσιμων απορριμμάτων αναπόσπαστο μέρος της οικιακής ανακύκλωσης.
Όπως αναφέραμε, δύο είναι οι βασικές μέθοδοι διαχείρισης των βιοαποικοδομήσιμων απορριμμάτων, η κομποστοποίηση και η αναερόβια χώνευση, και οι δύο έχουν πληθώρα οικονομικών και περιβαλλοντικών πλεονεκτημάτων. Η κομποστοποίηση είναι η φυσική διαδικασία κατά την οποία τα οργανικά απόβλητα (φρούτα, λαχανικά, φύλλα, κλαδέματα κ.ά.) μετατρέπονται σε ένα πλούσιο οργανικό μείγμα, το κομπόστ (compost). Η διαδικασία γίνεται με δύο τρόπους:
- Σε εγκαταστάσεις ανοιχτού τύπου (Windrow composting) όπου τα βιοδιασπώμενα συστατικά ανοικοδομούνται υπό την παρουσία οξυγόνου και μικροοργανισμών παράγοντας διοξείδιο του άνθρακα και το στερεό υπόλειμμα κομπόστ (σε αυτή τη διαδικασία δεν μπορούμε να συμπεριλάβουμε υπολείμματα κρέατος και ψαριών)
- Σε κλειστού τύπου εγκαταστάσεις (In Vessel compost Plants) όπου η διαδικασία είναι παρόμοια αλλά έχουμε καλύτερο έλεγχο των συνθηκών κομποστοποίησης (υγρασίας) και των παραγομένων αερίων. Επίσης χρειαζόμαστε πολύ λιγότερο χώρο και μπορούμε στα απορρίμματά μας να συμπεριλάβουμε υπολείμματα κρέατος και ψαριών. Αυτού του τύπου οι εγκαταστάσεις είναι ιδανικές για επιχειρήσεις μαζικής εστίασης, όπως μεγάλες ξενοδοχειακές μονάδες, εστιατόρια, πανεπιστήμια, συνεδριακά κέντρα νοσοκομεία κ.ά.
Η ανωτέρω διαδικασίες, πέραν του ότι μειώνουν δραστικά τον όγκο των απορριμμάτων που καταλήγουν στους ΧΥΤΑ και κατ’ επέκταση το παραγόμενο μεθάνιο που εκλύεται στην ατμόσφαιρα, μας δίνουν ένα πολύ καλό σκουρόχρωμο στερεό υλικό (το κομπόστ) το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εδαφοβελτιωτικό και φυσικό λίπασμα. Μελέτες στην Αμερική και στην Ευρώπη έχουν αποδείξει πως το κομπόστ: βελτιώνει τη σύσταση του εδάφους αυξάνοντας την υδατοσυγκράτηση και τη γονιμότητα σε ελαφριά αμμώδη εδάφη ενώ βελτιώνει τη δομή και το πορώδες των βαρέων αργιλικών εδαφών. Ακόμα η χρήση καλής ποιότητας κομπόστ σε διάφορες καλλιέργειες επέφερε μείωση της παρουσίας μυγών και αραχνών σε ποσοστό 90% έχοντας ως αποτέλεσμα τη μείωση στη χρήση φυτοφαρμάκων και εντομοκτόνων.
Τα παραπάνω σε συνδυασμό με την αύξηση των ποσοτήτων Ν, Ρ, Κ, που παρουσιάστηκε στο έδαφος μετά την επαναλαμβανόμενη εφαρμογή κομπόστ, μείωσαν κατά πολύ το κόστος παραγωγής προωθώντας παράλληλα την οργανική και βιολογική γεωργία. Για μια χώρα όπως η Ελλάδα με αυξημένη αγροτική παραγωγή και με δεδομένη τη διεθνή τάση για αειφόρες αγροτικές πρακτικές, οι θετικές επιπτώσεις της χρήσεως κομπόστ στην αγροτική παραγωγή θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι περισσότερο από σημαντικές.
Ανακεφαλαιώνοντας:
– Ναι, έχει γίνει πρόοδος στη διαχείριση απορριμμάτων και ειδικά στον τομέα της ανακύκλωσης υλικών.
– Ναι, πρέπει να παραδεχτούμε πως είμαστε χαρακτηριστικά πίσω στην ανακύκλωση βιοαποικοδομήσιμων απορριμμάτων και ακόμη πιο πίσω στην ανάκτηση της ενέργειας από τα απορρίμματα αλλά και οι μέθοδοι και οι τεχνολογίες για να βελτιωθούμε υπάρχουν αρκεί να τις χρησιμοποιήσουμε μέσα από πραγματικά ολοκληρωμένα και αειφόρα συστήματα διαχείρισης απορριμμάτων.
Και τέλος ήρθε η ώρα να δημιουργηθεί το κατάλληλο νομικό και θεσμικό πλαίσιο ώστε ιδιωτικές εταιρείες και κεφάλαια να εισέλθουν ακόμη δυναμικότερα στον τομέα της Διαχείρισης Απορριμμάτων (συλλογής, μεταφοράς, ανάκτησης υλικών, ανάκτησης ενέργειας και τελικής απόθεσης οικιακών απορριμμάτων), απαλλαγμένα από το βαρύ, γραφειοκρατικό και αναχρονιστικό κράτος.
* Ο κ. Γενναίος Σ. Σαρδέλης είναι κάτοχος Msc στο «Περιβάλλον και Ανάπτυξη» Ε.Μ.Π και υπεύθυνος πωλήσεων της Spider S.A. Environmental Services.
